Pergjigje per Xan Shehu nga Keshilltari Komunal

Ne pyetjen e parashtruar nga Xan Shehu lidhur me kultivimin e Boronices.


Pyetja: Pershnetje, Mas pari faleminderit qe dikujt po i intereson per hallet e fermerave. Pyetja ime eshte: Boronica kam degju qe po ka sukses ne kultivim edhe ne Gjakove. Kur osht koha ma e mire pe mbjellje dhe nese mundeni disa informacione bazike per kultivim?


Pergjigje:


Kultivimi I Boronices{Voccinium corymbosum}


Mendohet se ne natyre ekzistojne rrethe 130 lloje te boronices.Ne vendin tone shume pak ka njohuri dhe pervoje rrethe kultivimit te boronices.ne forme te eger ajo haste ne viset malore,ndresa nga vitet 2010 e kendej jane duke u bere perpjekje per rritjen e siperfaqeve me boronice te kultivuare.


Boronicat me habitus te larte ka perardhje nga SHBA-te,arrin lartesin prej 3-4,5m,dhe me sukeses mund te kultivohet ne tokat e lagshta dhe me lartesi te madhe mbidetare,per shkak te specifikave te sistemit rrenjore,boronica eshte shume e ndjeshme ndaj thatesires.Boronica ne siperfaqe me te madhe kultivohet ne Kanada,Hollande,Angli,Zeland te Re,Australi ,Zvicer,Belgjike dhe Gjermani.


Pavarsisht kushteve te pershtashme agroklimatike kultivimi I boronices ne vendin tone ende eshte I paperfillshem dhesimbolik.Mbjellja e siperfaqeve te reja te ardhshme se bashku me ato egzistues me kete culture do te krijonin nje baze te mire per angazhimin e nje numri te konsiderushem te fuqis puntore,madje edhe atyre grupeve te popllsise qe I perkasin kategorive me pak te angazhuara.


Temperatura


Boronica kerkon nje sasi te duher dhe shperndarje adekuate te nxehtesise resepktivisht te temperaturave gjate tere periudhes s e vegjetacionit.Kultivaret me potencial te larte prodhues,I perballojn temperaturave te ulta deri -28C,me kusht qe qafa e rrenjes te jete e mbuluara me bore.Rrenja eshte e ndjeshme dhe ngrine ne nje temperature prej -12 deri -14c.


N e menyre q e faza e lulzimit dhe shume procese te tjera biologjike te kryhet ne menyre noramle eshte e nevojshme q eboronica te kaloj gjate dimrit nje periudhe kohore ne temperature me te ulte s e7.2.Pas periudhes s eqetesise dimrore,kultivaret e boronices jane te ndejshem ne oscilimet e temperature ,sidomos nese temperature variron prej +5C gjate dites dhe -7C gjate nates.Ngricat e vona pranverore nuk paraqesin ndonje kercenim per arsye se boronica lulezon relativisht vone.


Temperaturat e ulta dhe shuma jo e mjaftushme etempertaurave ndikojne q efrutat te piqen ne menyre jo uniforme apo edhe most e piqen fare mbi 30C,gjate vegjetacionit,sidomos nese shfaqen ne fenofazen e lulzimit dhe pjekjes s efrutave dhe nese zgjasin shume.Rrymat engrohta te ajrit,te cilat ne disa lokalitete mund te paraqietn ne verta e nxehta dhe te thata,munde te shkatojm deme te konsiderushme,e deri te tharja e bimeve.


Uji dhe lageshtia e ajrit


Pe r zhvillimi normal,arritje te rendimentev te larta dhe cilsore pe rnjesi siperfaqes eshte e nevojshme q e ne siperfaqet e mbjelluare me boronice gjate vegjetacionit te kete sasi te mjaftushme te lageshtis ne toke{70-80%} dhe qe lageshtia relative mesatare e ajrit te eshte 75%.Periudhat kritike te lageshti te boronices jane fazat e lulzimit,e rritjes dhe pjkejes se frutave si dhe faza e formimit te sythave frutore per vitin e ardhshem. Prodhimtaria intensive dhe me rendimente te larta cilesore eshte e mundure vetem ne zonat me me shume se 800mm reshje ne vit,ku me shume se50% e tyre jane te renditura siq diht gjate sezonit ne rritje.Nese shuma javore e reshjeve gjate vegjetacionit eshte me pak se 20-50mm eshte e nevojshme te behet ujitja.Simptomat karakteristike e lageshtis s e pamjaftushme eshte skuqja e gjetheve, pe r shkak te thatesise lastaret jane me te dobet,lidhja e frutave eshte me dobet dhe gjethet bien para kohe.Ne rastet ekstreme mund te vie deri te tharja e fidaneve te bimeve,madje edhe e tere bima.Deri te kjo dukuri shpesh here vjen per shkak te ndertimit specific te sistemit rrenjore te boronices,I cili eshte shume I ceket.Masa me e madhe e sistemit rrenjor gjindet ne thellsi prej 15-40cm.Ne sitsemin rrenjor te boronices nuk egzistojne qimet e rrenjeve,por se bimet furnizohen me uje dhe matriale minerale nga toka me ndihemn e mikrozave specifike.ne rastet e thatsirave ne toke dhe ajer,te cilat jane te shoqeruara me temepratura te larta,sistemi rrenjor nuk eshte ne gjendje te siguroj sasira te mjaftushme te lageshtise keshtue qe vjen deri te demtimi I bimeve.Boronica nuk duron saira te larta te lageshtise ne toke dhe vjen deri te demtimi I bimes.


Drita


Boronica eshte bime dritdashese,por duron edhe hijezime e rralla.Drita si factor kilmatik rralll here paraqitet si factor limitues pe rkultivimin e boronices, perveq ne rastete kur ajo kultivohet afer bimeve me habitués te larte apo te kultivimi I saj ne dendesi te madhe dhe ne rastet e mungeses apo te aplikimit te masave agroteknike ne nivel jo te kenaqeshem.Ne rastet e hijezimit njuk vjen deri te formimi I potencialit prodhues,qe rezulton me mungese apo prodhim te ulet.


Toka


Ne raport me pemet e tjera te imta,boronica ka kerkesa te veqanta pe r token.Mese shumti pergjigjine tokat e lehta,pjellore ,te shkrifta dhe mire te kullushme per uje.Aciditeti optimal I tokes sillet prej 4.3-4.8 edhe pse munde te kultivohet me sukese edhe ne tokat me pH prej 4.0-5.2.


Faktoret orografik


Boronica me sukses mund te kultivohet ne vendete me lartesi te ulet mbi detare,por mundet te kultivohet edhee ne latresi 1000m.


Me shume I pergjigjiet pozicioneve veriore me nje pjertesi te vogel dhe me nje ajrim te mire.Gjate kultivimit te kesaj culture duhet shmanguer mikrodepresioneve,rrafshinat dhe siperfaqet te cilat mund te jene ekspozuare rrymimeve te forta ajrore qofshin ato te ftofta apo te ngrohta.Boronica e zakonshme eshte percjellese natyrore I Haloreve,keshtuqe prania e tyre eshte e demshme edhe ne rastin e kulivimit te boronices.


Kultivaret dhe matriali fidanor


Numri me I madhe I kultivareve te boronices te cilet sot kultivohen te ne dhe ne bote jane vetepllenues,por kultivues te saj,per sigurim me te madhe te polenizimit ju rekomonadohet mbjellja e disa kultivarave te boronices te cilet mund te polenizohen ne mes veti .Ne zgjedhjen e kultivarve ndikojne keta factor:kerkesa e tregut,potenciali prodhues I tyre,koha e pjekjes dhe kohe zgjatja e vjeljes,ndjeshmeria e tyre ndaj semundjeve dhe demtuesve etj.


Rezultatet me te mira kane treguare keta kultivare: Bluta,Blukrop,Blurje.Per ngritjen eplatacioneve me boronice duhte te perdoret kryesisht matrial fidanor I cili eshte prodhuar ne menyre vegjetative dhe gjithemone nen mbikeqyrjen e autorietetve shtetrore kompetente per qeshtje fitosanitare.Mtriali fidanor duhet te jete I garantuar sa I perkete pastertise gjenetikore dhe I paster sa I perkete patogjenev bimore.Ne vendin toine matrilai fidanor sigurohte nga importi.


Mbjellja e boronices


Boronica mbillet ne toka paraprakishte te pergatitura mire.Ne vend te pergatitjes klasike te siperfaqes s e tokes sot gjithnje e me shume po rekomandohet mbjellja e boronices ne kanale,mbjellja ne lehe,dhe mbjellja ne gropa te hapura.


Mbjellja ne vjeshte ka perparsi te shumta ,per dy arsy kreysore:bimet gjate dimrit siguroj lageshti te mjaftueshme dhe bimet kane nje fillim me te hereshem ne fillim te vegjetacionit dhe me shpejt rriten dhe zhvillohen.Boronica e mbjellure ne vjeshte ka rritje me te shpejt dhe jep rendiment me te shpejt q e ne vitin e trete drejtimi I rendev te jete ne drejtim veri- jug .Distanca e mbjelljes varet nga bujshmeria e fidanit dhe kjo distance shkon nga 3-1m,mbjellja behet ne kanale ne distance 1m dhe thellesi 40cm.Mbjellja behet me dore dhe ne menyre te mekanizuare.


Kujdesi dhe mirmbjatja eboronices ne vitin e pare


Kjo behet per te pregatiture boronicen per nje rendiment me te larte gjate fazave te prodhimit te ardhshem.Keto masa kane te bejn me mihjen dhe herrjen me dore te barojave te keqija,ujitjen dhe mbrojtjen nga demtuesit dhe semundjet e ndryshme.Kujdesi me plehrimin ,ujitjen,mulqirimin,,krasitja etje.Krasitja duhet te fillohet pas vitit te katert nga mbjellja,kur largohen deget e deformuar nga qafa e rrenjes se kaqubes,eleminim I degeve te thyra dhe te demtuara.Boronicen e perkin shume patogjen dhe demtues te ndryshem te cilet I shkaktojn deme te medha ekonomike ,shfaqja e semundjdeve munde te vie gjate vegjetacionit.


Vjelja e frutave te boronices


Zgjatet per nje periudhe kohore nga 6-8 jave,duke pasure parasyshe egzistimin e kultivarve te hershem,mesatrisht te hereshem dhe te vonshem.Secili kultivare vilet 3-7here ne intrevale kohore prej 5-7 dite.frutat eboronices nuk ajne te ndijeshem si frutat e mjedres, manorve te tjer.Frutat e boronices shiten pe r tu konsumuar si te fresketa, por mund te konservohen ne tretjen 50% te sakrozes apo te ngrihen.


Kjo pergjigje eshte derguar nga keshilltari publik per bujqesi ne komunen e Junikut z.Ali Gacaferi

Nga: Ali Gacaferi (Junik)
Telefon: tel
E-mail: aligacaferi@hotmail.com