Kacanik

Zekeria Koxha

Këshilltar Komunal
tel: 044/ 130 047
email: zekeria.koxha@rks-gov.net
Edukimi: Fakulteti i Bujqësisë – Lavërtari (4 vjeqar),
Master: Fakulteti Ekonomik, drejtimi Menaxhim dhe Administrim Biznesi

Trajnimet : USAID/NOA në këto fusha : Pemëtari, Perimtari, Blegtori, Barazia gjinore, Çështjet mjedisore

Gjuhët e huaja: Angleze

Përvoja prefesionale si këshilltar: Nga viti 2008

Storie e suksesit: Stimulimi i fermerëve të merren me blegtori.
AKTIVITETI IM
Fushat Këshilluese:
Drithëra
Pergjigje per Kastriot Musolli

Ne pyetjen e parashtruar nga Kastriot Musolli lidhur me plehrimin e misrit.

Pyetja: A ka nevje per plehrim te misrit te mbjellur me vones ne kete kohe?
Pergjigje:
Plehrimi I MISRIT
Ndër faktorët kryesorë të vjeljes së kapaciteteve të larta prodhuese të hibrideve të
Misrit është plotësimi i nevojave të bimës me elementë ushqyes nëpërmjet plehërimit.
Plehërimi organik është mirë të realizohet që në plugimet e vjeshtës apo të dimrit.
Në pamundësi, plehërimi organik mund të realizohet herët në pranverë dhe me dozë jo më pak se 30 ton/ha, në veçanti për tokat e varfëra e të mesme.
Plehrimi me plehra kimike realizohet në dy faza : para mbjelljes dhe në vegjetacion.
Para mbjelljes në punimet përgatitore rekomandohet si plehrim baze plehu i kombinuar
NPK. Kur përdorim makina mbjellëse me aftësi plehrimi kjo dozë mund të përdoret
njëkohesisht me mbjelljen duke siguruar një vendosje të këtij plehu 5 cm larg farës dhe 5cm më thellë. Ne mungese te makinave mbjellese te tilla NPK-i shperndahet para diskut apo frezimit te fundit.
Ne vegjetacion rekomandohet si pleherim plotesues hedhja e plehrave azotike (URE
apo NITRAT AMONI) me 2 duar në fazat kur bimet kane 5 - 6 gjethe dhe 8 - 10 gjethe.
Ne shtrirje kohore dy kultivimet duhet te realizohen ne distance 10 – 12 dite. Ky plehrim
realizohet i mekanizuar me kultivator ushqyes per te shmangur ekspozimin ndaj dritës
dhe siguron mbulim te plehut.
Dozat e pleherimit : Jane ne vartesi te pjellorise se tokes, nevojave te misrit per
elemente ushqyes per njesi te prodhimit, koeficenteve te shfrytezimit nga toka dhe plehrat si dhe prodhimit te planifikuar per tu marre nga fermeri.
Bima e misrit per nje njesi prodhimi,100 kg kokerr konsumon: Azot (N) 2.4-2.8 kg ;
Fosfor (P205) 0.9-1.0 kg; Potas ( K2O ) 2.8-3.2 kg.
Koeficentet e shfrytezimit te elementeve ushqyes nga plehrat kimike jane: Per plehrat
azotike 45-50 % , per plehrat fosforike (Superfofat apo DAP) 15-35 %, per plehrat
potasike 50-60 %
Rekomandim: Per sigurimin e nje rendimenti mbi 10 Ton/Ha keshillohet perdorimi i 300Kg/Ha NPK ne pleherimin baze dhe 240 kg/HA pleh azotic gjatë vegjetacionit kur bimët kanë 4-5 gjethe ose kur kanë 7-8 gjethe.
Kjo pergjigje eshte derguar nga keshilltari per bujqesi i komunes se Kaçanikut. Ing.dip i bujqesise z.Zekeria Koxha
 
Pergjigje per Jakup Gashi

Ne pyetjen e parashtruar nga Jakup Gashi lidhur me kushtet e pershtatshme per mbjelljet e specit dhe domates ne fushe te hapur.

Pyetja: cilat jane kushtet e pershtatshme per ndrrimin e perimeve ( specit, domates) ne fushe te hapur. a eshte ende heret a po tash eshte koha?
Pergjigje
Tek kultivimi përmes fidanit, njëra ndër fazat më të rëndësishme është përgatitja cilësore e fidanit.
Përgatitja e fidanit
Prodhimi cilësor i fidanit nënkupton përgatitjen e fidanit në module, duke përdorë substrat të përshtatshëm për lloje të caktuara të perimeve. Edhe masat tjera  të përkujdesit (temperatura, ndriçimi, lagështia dhe të ushqyerit) duhet të jenë në përputhje me kërkesat e fidanëve. Është shumë me rëndësi që fidanet të ndërrohen së bashku me dhe (jo me rrënjë të zhveshura). Fara e cila përdoret për mbjellje duhet të ketë cilësi të mira (energji dhe aftësi mbirëse të lartë) dhe të jetë e dezinfektuar
Zgjedhja e farës hibride të F1 gjeneratës, krijon një siguri më të madhe për prodhuesit. Afati i mbjelljes së farës ndryshon varësisht nga kushtet agroekologjike të regjionit përkatës dhe qëllimi i prodhimit të përcaktohet për çdo rajon.
Kalitja vazhdon gjatë gjithë kohës së prodhimit të fidanit.
Në fillim mjediset në të cilat prodhohet fidani lihen të hapura kohë pas kohe(varësisht nga temperaturat e jashtme),ndërsa së paku tri – katër ditë para ndërrimit në fushë duhet të lihen të hapura edhe gjatë natës me qëllim që fidanët të përshtaten plotësisht kushteve të mjedisit të jashtëm.
Prodhimi cilësor i fidanit nënkupton përgatitjen e fidanit në module, duke përdorë substrat të përshtatshëm për lloje të caktuara të perimeve. Edhe masat tjera të përkujdesit (temperatura, ndriçimi, lagështia dhe të ushqyerit) duhet të jenë në përputhje me kërkesat e fidanëve.
Është shumë me rëndësi që fidanet të ndërrohen së bashku me dhe (jo me rrënjë të zhveshura ).
Fidani shëndoshë vital, i cili arrin për ndërrim në kohën e planifikuar, është njëri nga parakushtet më të rëndësishme për arritjen e rendimenteve të larta tek speci.
Ndërrimi i fidaneve në fushë
Përgatitja e mirë e tokës është parakusht i rëndësishëm në prodhimin e suksesshëm të specit.
Toka duhet të përgatitet në atë mënyrë që të krijohet në të një regjim optimal ujorë-ajror.
Toka duhet lëvruar menjëherë pas largimit të parakulturës. Nëse kjo kohë nuk përputhet me kohën e lëvrimit të thellë vjeshtor, atëherë duhet bërë edhenjë lëvrim i thellë vjeshtor. Në pranverë nëse konsiderohet që toka është më e ngjeshur, atëherë do të ishte e preferuar që të bëhet jë lëvrim i cekët, e më pas punimi plotësues i tokës (trinimi, piatimi etj). Pasi qe speci ndërrohet ne vend te përhershëm nga fillimi i majit barojat e këqija janë prezentë pothuajse kudo kështu qe preferohet aplikimi i frezimit si masë për shkriftimin e tokës dhe për eliminimin e barojave te këqija. Duhet kushtuar shumë kujdes qarkullimit bimor. Për ndërrim fidanët duhet të kenë së paku 5– 6 gjethe, të jenë të shëndoshë dhe të kalitur mirë.
Është e preferuar që fidanet të ndërohen së bashku me dheun-substratin në të cilin ndodhet fidani. Në rastet kur ndërrimi I fidanëve bëhet me rrënjë të zhveshura (nga dheu – substrati), zënja e fidanit është më e vështirë dhe më e ngadalshme.
Ndërrimi i fidanëve me rrënjë të zhveshura shkakton një vonesë shtesë në arritjen e fryteve për vjelje.Tek mënyrat bashkëkohore të kultivimitnë fushë të hapur, numri i bimëve për hektar është zakonisht më i vogël se sa tek mënyra tradicionale e kultivimit. Zakonisht ky numër sillet rreth 4 – 6 bimë/m2.
Specin duhet gjithsesi ta kultivojmë në qarkullim bimor, kështu që në të njëjtën sipërfaqe, mund të mbillet vetëm pas tri deri katër viteve. Parakulturat më të mira për te janë drithërat, bimët leguminoze dhe ato foraxhere.
Përgatitja plotësuese e tokës duhet bërë sa më mire, në mënyrë që të sigurohet regjimi i mire ujoro ajror.
 
Së bashku me punimin themelot që duhet bërë në vjeshtë, hudhen edhe . 30t/ha pleh organik si dhe 200-400 kg/ha plehra NPK (mundësisht kombinimi 8:16:24). Në pranverë duhet bërë punimin plotësues të tokës dhe së bashku me këtë punim jipen edhe 200-400kg/ha pleh.
NPK.Ndërrimi i fidanëve në fushe të hapur duhet bërë kur temperatura e natës sillet në rreth 15°C, që në kushtet tona është duke  fundi I dekades se parë të muajit  maj,por sygjerojm që afati I saktë I mbjelljes t’I permbahet temperatures  15°C. 
Kultivimi në të njëjtën sipërfaqe për disa vite rrit rrezikun e paraqitjes së sëmundjeve, dëmtuesve dhe ndikon në shfrytëzimin e një anshëm të elementeve ushqyese.
Ndërrimi i fidaneve bëhet në distance 40 x 25cm. Eshtë e preferuar që fidani të ndërrohet së bashku me dheun (substratin). Ndërrimi preferohet që të bëhet gjatë kohës me vransira, apo kur nuk janë temperaturat e larta. Menjiherë pas ndërrimit duhet kryer ujitje.Në kushtet tona klimatike, kultura e specit me sukses mund të kultivohet mirëpo vetëm me ujitje të vazhdueshme. Për herë të parë, ujitja duhet të bëhet me rastin e ndërrimit të bimës, kurse më vonë ujitja bëhet sipas nevojës dhe kërkesave të bimës. Në fillim bima nuk ka shumë kërkesa për ujë, përderisa më vonë rriten nevojat për ujitje.Ujitja e bimës së mbjellur në tokë të shkrifët bëhet më shpesh ndërsa në toka të rënda më rrallë.
5. Kultivimi i domates
Domatja mund të kultivohet në mënyra të ndryshme. Format dominuese të kultivimit të domates janë kultivimi në fushë të hapur dhe në mjedise të mbrojtura. Kultivimi i domates kryesisht bëhet përmes fidanit. Më rrallë mund të haset edhe kultivimi me mbjellje të drejtpërdrejtë të farës në fushë të hapur (kryesisht për nevojat e industries përpunuese).
Përgatitja e fidanit
Pa marrë parasysh ambientin në të cilin kultivohet, përgatitja e fidanit është njëra nga hallkat më të rëndësishme të prodhimit të domates.Zgjedhja e farës cilësore dhe e kultivarit të përshtatshëm janë gjithashtu parakushte shumë të rëndësishme për prodhim të suksesshëm të domates për faktin se gabimet eventuale në këtë fazë nuk mund të përmirësohen në fazat e mëvonshme.
Fara e cila përdoret për mbjellje tek domatja duhet të ketë cilësi të mirë, të jetë e dezinfektuar, përkatësisht të jetë e shëndoshë.
Fidanët e domates mund të prodhohen në forma të ndryshme.
Tradicionalisht shumica e fermerëve prodhojnë fidanë në lehë të nxehta. Në kushtet e prodhimit bashkëkohor të domates fidani përgatitet në module duke përdor substrate të përshtatshme për këtë qëllim. Para ndërrimit të fidanëve, duhet pasur kujdes që ato t'u përshtaten kushteve në të cilat do të ndërrohen (sidomos nëse ndërrimi bëhet në fushë të hapur), përkatësisht duhet pasur parasysh kalitja e fidanit. Kalitja nënkupton përshtatjen e fidanëve me kushtet te temperaturës, ndriçimit dhe ujitjes në ambientin e ri në të cilin do të ndërrohet.
Fidani i domates për ndërrim duhet të ketë 6 – 8 gjethe të formuara, dhe të ketë gjatësi 20 – 35 cm (varësisht nga kultivari).
Përgatitja e tokës për ndërrim të fidanëve
Përgatitja sa më cilësore e tokës përndërrimin e fidanëve është mjaft erëndësishme për kultivimin domates.Nëpërmjet punimit të tokës duhet krijuarregjim të mirë ujorë-ajrorë, që ështëkusht shumë i rëndësishëm për rritjendhe zhvillimin e mirë të domates.Përgatitja e tokës duhet të fillojëmenjëherë pas largimit të parakulturës.Në vjeshtë duhet bërë lëvrimi themelor vjeshtori tokës në thellësi 30 – 35 cm.Në pranverë, sa më herët që lejojnëkushtet e ambientit të jashtëm, bëhetpunimi plotësues i tokës i cili ka përqëllim shkriftësimin sa më të mirë tësipërfaqes.
Qarkullimi bimor
Domatja nuk duhet të kultivohet dy e më tepër vjet rresht në të njëjtën sipërfaqe. Ajo nuk e përballon kultivimin në monokulturë. Në të njëjtën sipërfaqe mund të mbillet pas 3–4 viteve. Parakulturat më të përshtatshme janë bimët leguminoze, barërat shumëvjeçare, qepa, karota, etj. Në qarkullim fushor vie në vendin e parë, andaj rëndom në prodhimtarinë e domates duhet aplikuar plehërimin me pleh organik, shkepja e të cilit bëhet para lëvrimit të thellë vjeshtor të tokës (në sasi 40 – 60 t/ha).
Ndërrimi i fidanëve
Ndërrimi i fidaneve në fushë të hapur bëhet atëherë kur të kalojë rreziku nga temperaturat shumë të ulëta. Në kushtet kontinentale kjo arrihet në fund të prillit dhe në fillim të majit,dekada e par e muajit maj konsiderohet si afati me optimal per kushtet tona. Distancat në të cilat bëhet ndërrimi I fidanëve janë të ndryshme dhe ato varen nga vetitë e kultivarit. Kultivarët me  rritje indeterminante ndërrohen në distance 70 – 90 cm ndërmjet rendeve dhe rreth 40 cm ndërmjet bimëve në rend,ndërsa tek kultivarët determinantë 70 x 30 cm.
Gjatë kultivimit në lloje të ndryshme të serrave distancat e mbjelljes varen edhe nga prodhimi i parashikuar dhe nga periudha kohore e planifikuar për shfrytëzim. Në bazë të këtyre parametrave numri I bimëve për 1m lëviz nga 2 – 4.
Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionit
Domatja gjatë gjithë vegjetacionit kërkon kujdes mjaft intensiv. Përveç masave të zakonshme të përkujdesit (ujitja,plehërimi, mbrojtja nga sëmundjet dhe dëmtuesit, etj.), tek domatja ndërmerren edhe disa masa specifike (sigurimi mbështetësve, largimi i sqetullorëve etj.).
Numri i ujitjeve varet nga tipi i tokës, temperaturat e ambientit të jashtëm, fazat e rritjes dhe zhvillimit të bimëve, etj.Ujitja mund të bëhet në forma të ndryshme. Në prodhimtarinë intensive të domates aplikohet pothuajse në tërësi ujitja përmes sistemit pikë-pikë. Kjo formë e ujitjes ka përparësi të mëdha në me ujitjen me brazda dhe ujitjen në formë të shiut. Në fazat e hershme ujitjet duhet të jenë më të rralla, ndërsa me fillimin e fazës së lulëzimit dhe frytifikimit ujitjet duhet të jenë më të shpeshta. Kjo ndodh për arsye se përveç rritjes së kërkesës së bimëve për lagështi, në këtë fazë zakonisht ndodh edhe ngritja e temperaturave. Me anë të aplikimit të mbulimit të sipërfaqes ndërmjet rendeve me materiale të ndryshme, kryesisht me folie të zezë, arrihen disa efekte pozitive. Arrihet racionalizim i punëve (nuk ka nevojë për prashitjet mes rendeve, nuk ka rritje të barojave, shfrytëzimi i ujit është më racional, toka është më e nxehtë, rritja e bimëve është më intensive dhe të gjitha këto ndikojnë në rritjen e rendimentit të përgjithshëm.Riplehërimi i bimëve të domates fillon 10 – 15 ditë pas ndërrimit. Mandej riplehërimet vazhdojnë në fazën e lulëzimit dhe formimit të fryteve.
Gjithashtu është e preferueshme që pas çdo vjeljeje të bëhet një riplehërim.Gjatë kultivimit në lloje të ndryshme të serrave dhe përdorimit të sistemit të ujitjes pikë-pikë, riplehërimi i bimëve bëhet kryesisht përmes këtij sistemi, duke bërë shpërndarjen e plehrave bashkë me ujin i cili përdoret për ujitje. Në këtë rast është e mundur që të kontrollohet sasia totale e plehut të përdorur. Sasitë e rekomanduara me këtë metodë janë 2-5 kg/ha/ditë në 2-3 javët e para pas trapiantimit të bimëve dhe 10-20 kg/ha/ditë në fazën e rritjes intensive dhetë frutifikimit. Përqendrimet e rekomanduara të plehrave me këtë metodë janë 0.1- 0.2 gr/litër në javët e para pas trapiantimit dhe 0.3-0.5 gr/liter gjatë fazave të mëvonshme. Nëse plehërimi aplikohet një herë në 2 ose 3ujitje, përqendrimi i plehrave rritet në të njëjtën masë, por duke i kushtuar vazhdimisht vëmendje shmangies së fenomeneve të kripëzimit në tokë. Gjatë gjithë kësaj kohe duhet pasur kujdes për raportin optimal ndërmjet elementeve bazë (N, P, K), në përputhje me kërkesat e domates në faza të ndryshme të rritjes dhe zhvillimit.Largimi i sqetullorëve është masë e rregullt gjatë kultivimit të kultivarëve indeterminantë.Largimi i tyre bëhet në mënyrë të vazhdueshme, kur ato arrijnë gjatësi 4 –5 cm. Ato mund të largohen në forma të ndryshme, por duhet pasur kujdes që gjatë largimit të tyre mos të dëmtohen pjesët tjera të bimës. Edhe sigurimi I mbështetësve është masë e domosdoshme tek këta kultivarë.Mbështetëset mund të jenë të formave të ndryshme. Tek domatja sidomos në fazën e fundit të vegjetacionit aplikohet largimi i gjetheve të vjetra të cilat fillojnë të marrin ngjyrë të verdhë.
Kjo pergjigje eshte derguar nga keshilltari per bujqesi i komunes se Kaçanikut. Ing.dip i bujqesise z.Zekeria Koxha
 
 
Përgjigje për Selmi Fazliu

Ne pyetjen e bere nga Selim Fazliu lidhur me dezimfektimin e tokes.

Pyetja: A mund te na tregoni se si duhet te behet dezinfektimi i tokes per bakterie dhe cilat preparate duhet perdorur? Fjala eshte per dezinfektimin e tokes ku do te mbillen perime p.sh Domate?

Pergjigje:

Menyrat e dezinfektimit të tokësDezinfektimi i tokës realizohet në disa menyra dhe ato me të përhapura janë:

♦ termike,

♦ kimike,

♦ e kombinuar (termike dhe kimike) dhe

♦ Vegjetative (me anë të mbjelljeve interkalare ose e thenë ndryshe nëpërmjet qarkullimit bujqesor). Dezinfektimi termik i tokës. Në mënyrën termike përfshihen:

Dezinfektimin me avull,

dezinfektimi me ajer të nxehtë,

deizenfektimi natyral, qe njihet me emerin “diellëzimi i tokave”.

Dezinfektimi me avull të nxehtë. Përvoja ka vërtetuar se kjo metode është me e kushtueshme, por është me rezultative dhe me e sigurtë, në krahasim me format e tjera të dezinfektimit. Kjo metode konsiston në komprimimin për një kohe të caktuar të avullit të nxehtë në shtresën e punueshme të tokës.

Dezinfektimi me ajer të nxehtë. Ky lloj dezinfektimi konsiston në ngrohjen e ajrit në temperatura mbi 110 oC dhe komprimin e tij deri në thellesinë 50 - 60 cm të tokës. Me këto parametra realizohet mësëmiri dezinfektimin termik i tokës. Këtë proces dezinfektimi e kryejnë disa makineri speciale qe quhen Sterilizatore. Dezinfektimi natyral me anë të “diellëzimit të tokave”. Kjo metode bazohet në ngrohjen e tokës së serrave gjatë muajve të nxehtë të Veres (Qershorit, Korrikut apo dhe të Gushtit). Kjo bazohet në mbulimin i gjithë sipërfaqes së tokës me polietilen, në mënyrë sa më hermetike të jetë e mundur. Kjo metode ka gjetur përdorime pothuajse në shumë vënde të botës, jo vetëm ku ndertohen dhe shfrytëzohen serrat dhe mjediset e tjera të mbrojtura, por kjo metode po përdoret me sukses edhe në kushtet e fushes se hapur. Kjo metode ka dhenë rezultate të mira në luftimin e barerave të keqia dhe nematodave, veçanërisht e nematodes gungore të rrënjeve.

Menyra me e mirë e aplikimit të kësaj teknologjie, realizohet kur menjëherë pas heqjes së mbeturinave bimore, toka punohet dhe frezohet. Sipërfaqa e tokës mbulohet me polietilen ,ky lloj polietileni lejon depërtimin me të mirë të rrezeve të diellit. Anash çdo fletë plastike vendosen plisa dheu, me qëllim qe nxehtësia e marre nga dielli, të izolohet sa me mirë dhe të qendroje sa me gjatë brënda mbulesës.

Rezultate të mira kjo metode ka dhenë, kur ky proces është e shoqëruar duke hedhur para frezimit rreth. Temperatura nën polietilen mund të rritet edhe mbi 500C. Kjo temperature ben qe në thellesinë 10 cm, të shkatërrohen pothuajse të gjithë larvat e nematodave dhe në thellesinë 20 cm të shkatërrohen rreth 85 % e tyre.

Dezinfektimi kimik i tokës. Megjithëse në krahasim me metodat e mësipërme, kjo metode ka dhenë rezultate të mira. Zakonisht pas vjeljes së frutave të fundit, toka pastrohet nga çdo mbeturinë bimore, plehrohet me plehra organike sipas llogaritjeve të bera me parë dhe me pas toka punohet, frezohet dhe ujitet. Para së toka të punohet, duhet hedhur edhe sasia e nevojshme e preparatit kimik, me qëllim qe efektiviteti i tij të jetë sa më maksimal.

Sasia e dozave të lëndëve kimike qe duhet të përdoren, varen jo vetëm nga shkalla e infeksionit, por dhe nga lloji i preparatit. Kështu per perdoruesin rekomandohet qe para se t’i përdori këto preparate, duhet t’i lexoi me kujdes recepturat e përdorimit me qëllim qe efektiviteti i përdorimit të jetë sa i lartë.

Disa nga preparatet me të suksesëshëm në drejtim të dezinfektimit kimik të mjediseve të mbrojtura, mund të jenë: i) Basamidi Granular, ii) Etoprosip 10 G; iii) Rugby 10 GR; iv) Vydate 10 G; v) Vydate SL; etj. Bëhen trajtime me preparate me bazë bakri, si lengu bordolez (në farishte me 0.2 – 0.3 % dhe duke vazhduar gjatë vegjetacionit me 0.6-0.8 %.,) Studimet e fundit tregojnë se përzjeria e bakrit me fungicide me bazë dithiocarbamate (mancozeb) kanë qenë me efektive. Fara duhet të trajtohet me sodium chlorite ose gelqere të kloruar. Gjatë periudhës së përgatitjes së fidanit, bëhen trajtime me preparatin me bazë bakri, të shoqëruara me mancozeb duke i lagur mirë ato.

Gjatë përgatitjes së fidanëve evitohet plehërimi i tepërt organik, azotik si dhe mbjellja e dendur. Përpara mbjelljes së bimëve në vëndin e përhershëm në mjedise të mbrojtura, bëhet kujdes për të trajtuar tokën me fungicide të tilla si Methyl Bromide, etj.

Të gjitha pajisjet e përdorura ose qe ripërdoren gjatë kultivimit, si psh., shata, sistemi mbështetës, spango, etj, këshillohet të trajtohen me solucione dezinfektuese si; 12 % chlorinë, ose formalinë 2-5 % , të cilat zhyten për 1 ore në këtë solucion dhe pasi nxirren mbulohen me plasmas për 24 ore.

Dizenfektimi i tokës me metoden vegjetative. Bazë e kësaj metode është ajo qe quhet qarkullimi bujqesor. Mbjellja në sezonet dimerore e disa lloje bimëve perimore që kanë një masë gjethore të bujshme si, sallata, spinaqi, lulelakra, etj, ndikojnë në uljen e infeksionëve nga sëmundjet dhe dëmtuesit. Këto mbjellje, jo vetëm qe e realizojnë qarkullimin bujqesor sidomos ne kushtet e mjediseve te mbrojtura, ato ndikojnë në përmirësimin e cilësive agronomike të tokës. Njëkohesisht me shkuljen e këtyre prodhimeve, sëbashku me rrënjet dhe masën vegjetative të bimëve, largohen edhe një pjesë e mirë e infeksioneve, sidomos ato të nematodës gungore të cilet janë futur në indet e këtyre bimëve.

Kjo pergjigje eshte derguar nga keshilltari per bujqesi i komunes se Kaçanikut. Ing.dip i bujqesise z.Zekeria Koxha

 

Përgjigje për Selmi Fazliu

Ne pyetjen e dere nga fermeri Selmi Fazliu lidhur me pergatitjen e fidaneve te perimeve.

Pyetja: a mund te na tregoni proceduren e pergatitjes se fidaneve per kulturen e Domates dhe Specit?
Pergjigje:
Klutivimi i Fidaneve të perimeve

Aktualisht në treg egzsitojnë kultivarë me kapacitete të larta prodhuese, qëndrueshmëri të mirë ndaj sëmundjeve dhe cilësi të mira të frutave të prodhuara. Që bimët të mund të shfaqin këto cilësi është e domosdoshme të zbatohet një teknologji rigoroze gjatë dhe pas mbjelljes së tyre. Në vijim, paraqesim një paketë të shkurtuar teknologjike lidhur me kujdesin gjatë mbjelljes së fidanëve perimorë dhe shërbimet e para pas mbjelljes. Pergatitja cilësore e fidanit është factor kyq në prodhimtarinë perimore.Fidani I shëndosh I cili arrin për ndërrim në kohën e planifikuar është parakusht për arritjen e rendimenteve të larta.Fidani paraqet fazën e hershme të rritjes dhe zhvillimit të bimës dhe kjo fazë karakterizohet me ndjeshmëri të madhe ndaj kushteve të ambientit të jashtëm.Pergatija kualitative e fidanit është një punë delicate ,pos tjerash edhe për faktin se gabimet eventuale në këtë fazë nuk përmirsohen në fazat e mëvonshme të prodhimit. Prodhimtaria e fidaneve të perimeve bëhet në mënyra të ndryshme ,por mënyrat kryesore jane : ♦Mënyra tradicionale dhe ♦Mënyra e Avancuar e prodhimit të fidaneve.

♦Mënyra Tradicionale ; aplikohet për prodhim të fidaneve për ndërrim në fushë të hapur.Fidani I prodhuar me këtë metod ndërrohet me rrënjë të zhveshura të cilat pësojnë ndërprerje të rritjes në momentin e ndërrimit në vendin e përhershëm .Në kushte të temperaturave të larta,mungesës së lagështisë ,erërave të fuqishme rreziku I eleminimit është I lartë.E metë ë kësaj metode është edhe prodhimtaria e ulët për bimë.

Mënyra e Avancuar e prodhimit të fidaneve: Ky sistem bazohet në shfrytëzimin e lëndëve të para të përpunuara industrialisht, shkallën e lartë të mekanizimit të proceseve të prodhimit dhe nivelin e lartë të automatizimit të kontrollit të mikroklimës në mjediset e prodhimit të fidanëve. Prodhimi avansuar i fidanëve realizohet në kaseta9module), që përmbajnë 40 – 400 qeliza individuale. Ndarja e kasetave në qeliza do të thotë që çdo fidani, individualisht, i sigurohet ujë dhe ushqim i mjaftueshëm. Prodhimi i fidanëve perimorë mund të realizohet në kaseta polisteroli ose plastike. Pavarësisht nga materiali që prodhohen, kasetat ndryshojnë në numrin, madhësinë dhe formën e qelizave (moduleve) të tyre. Kasetat prej polisteroli janë më të përdorshmet, kryesisht për shkak të kostos më të ulët. Vitet e fundit nën ndikimin e kërkesave për ruajtjen e mjedisit, këto të fundit janë duke u zëvendësuar me kaseta plastike të ngurta. Si rregull kasetat plastike shfrytëzohen për shumë mbjellje me radhë, por edhe kasetat prej polisteroli mund të shfrytëzohen për më shumë se një mbjellje. Në çdo rast, shfrytëzimi i përsëritur i kasetave duhet të shoqërohet me dezinfektimin paraprak të tyre me fungicide dhe insekticide me spektër të gjerë veprimi. Zhytja e tyre për disa sekonda në vaska të mbushura me tretësirë të përqendruar sulfat bakri (gur kali) 3 % është metoda më e thjeshtë.

Substrati për mbushjen e kasetave. Substrati që shfrytëzohet për mbushjen e kasetave njihet ndryshe edhe si komposto. Kompostot për prodhimin e fidanëve mund të prodhohen edhe në mënyrë artizanale (nëpërmjet dekompozimit të mbeturinave organike, plehrave të stallës, etj), shfrytëzimi i kompostove të prodhuara nga industria është më i sigurt dhe më efektiv. Pavarësisht llojin e substratit që përdoret ai duhet të plotësojë të gjitha kërkesat e mëposhtme:

• të jetë fizikisht uniforme dhe të ketë rrjedhje të lirë për të lejuar mbushjen uniforme të moduleve,

• të karakteristika shumë të mira ujëmbajtëse, të mos humbasë strukturën gjatë ujitjeve, por njëkohësisht të lejojë njomjen e lehtë në rast se thahet,

• të sigurojë një mjedis uniform për rritjen dhe të mundësojë krijimin e një lëmshi rrënjësh që të mos shpërbëhet pas daljes nga modulet,

Në prodhimin e fidaneve të domates dhe specit përdoret substrati 0-5 mm.Me 1m³ sunbstrat mund të mbushen 850- 10000 vrima ushqyese të moduleve varsisht nga madhsia e vrimave prej 4x4cm dei 10x10cm

Cilësia e farave. Kërkesë esenciale e prodhimit industrial të fidanëve është cilësia e lartë e farave. Është shumë e rëndësishme që farat krahas fuqisë së lartë mbirëse të kenë gjithashtu energji të lartë mbirëse. Si rregull farat që përdoren duhet të kenë fuqi mbirëse jo më pak se 90 %.

Mbushja dhe mbjellja e kasetave. Mbushja e kasetave me komposto mund të behet me dorë, ose e mekanizuar. Mbushja duhet të realizohet nëpërmjet rrjedhjes së lirë të substratit në qeliza, rrafsh me sipërfaqen e tyre. Pas mbushjes me substrat, kasetat shkunden lehtësisht, por nuk është e nevojshme që mbi substrat të ushtrohet forcë për ta ngjeshur. Ngjeshja e tij realizohet lehtësisht nëpërmjet ujitjeve të mëvonshme.

• Mbjellja e farave në kaseta, gjithashtu mund të bëhet me dorë, ose e mekanizuar, nëpërmjet makinave mbjellëse me vakum. Pas mbjelljes tavat mbulohen me një shtresë të hollë vermikuliti(komposto që mban lagështn), pas të cilit makinat moderne të mbjelljes bëjnë ujitjen automatike të kasetave. Në rast të kundërt kjo ujitje duhet të bëhet me dorë, në formë shiu, por duke treguar kujdes që rryma e ujit të mos zbulojë, ose zhvendosë farat e mbjella. Ujitja duhet të jetë e tillë që mundësojë lagien e plotë dhe uniforme të substratit në të gjithë thellësinë e qelizave. Për të lehtësuar këtë proces, nëse substrati paraqitet në gjendje të thatë, laget mjaftueshëm përpara mbushjes së kasetave.

• Mbirja. Kasetat duhet të vendosen në dhomat e veçanta të para mbirjes 150 deri sa të fillojë mbirja. Temperatura në këto mjedise, deri në shfaqjen e mbirjeve të para, mbahet në nivelin 25-28 0C. Koha e qëndrimit të kasetave në këto mjedise zgjat 48 deri në 72 orë, në varësi nga lloji i species dhe energjia mbirëse e farave. Menjëherë me shfaqjen e fillesave të mbirjeve të para, kaseta dërgohen në serë, ekspozohen në dritë të plotë, ndërkohë që temperatura e mjedisit zbret në 12-16 ˚C. Në këto kushte, mbirja e përfundon për 5-7 ditë, Gjatë kohës së mbirjes, kujdes i veçantë i duhet kushtuar mbajtjes së substratit në gjendje vazhdimisht të lagur. Për këtë qëllim në dhomën e parambirjes lagështia relative e ajrit ruhet në 95-100% (në dhomat e mbirjes kjo realizohet nëpërmjet mjegullimit të vazhdueshëm të mjedisit), ndërsa pas daljes së kasetave në serë bëhen, sipas nevojës, ujitje periodike. Është shumë i rëndësishëm që temperatura e mjedisit, në cdo pjesë të tij, të jetë uniforme gjatë të gjithë kohës. Në të kundërt, do të ketë mbirje të çrregullta dhe më pas diferenca të konsiderueshme në intensitetin e rritjes së bimëve.

• Ndriçimi. Pa dyshim që drita është faktori më i rëndësishëm për rritjen e fidanëve, prandaj sigurimit të ndriçimit të plotë i kushtohet rëndësi e veçantë. Mungesa e ndriçimit manifestohet me tejzgjatje dhe zbardhje të kërcellit të fidanëve, ndjeshmëri më të lartë ndaj sëmundjeve kërpudhore dhe çfarë është më e rëndësishmja, me zvogëlim të potencialeve të ardhshme prodhuese të bimëve. Mungesa e ndriçimit, nuk mund të korrigjohet me vendosjen e llambave të zakonshme, sado të fuqishme të duken ato. Ndriçimi i plotë mund të arrihet vetëm nëpërmjet instalimit të llambave të veçanta me fuqi shumë të lartë.


• Krasitja ajrore e rrënjëve. Principi bazë i prodhimit të fidanëve në module është krasitja ajrore e rrënjëve. Kasetat duhet të mbështeten mbi tavolina, blloqe druri, tela të tendosur etj., në mënyrë që ato të jenë të izoluara nga toka me një shtresë ajri jo më pak se 5 cm. Lartësia e preferuar nga toka është 10 cm. Krasitja ajrore bazohet në faktin që majat e rrënjëve vdesin kur rrënjët dalin jashtë kasetave dhe bien në kontakt me ajrin dhe në këtë mënyrë favorizojnë formimin e një lëmshi rrënjësh brenda foleve në kaseta.

• Vendosja e kasetave drejtpërdrejtë mbi sipërfaqen e tokës, pleh të pakalbur, mbi sipërfaqe prej çimentoje, apo mbi fletë plastike është e gabuar sepse lejohet dalja e rrënjëve jashtë kasetave dhe depërtimi i tyre në tokë, apo (në rastin e sipërfaqeve prej çimentoje dhe fletëve plastike) krijimi i një shtrese të dendur rrënjësh në pjesën e poshtme të kasetës. Vendosja korrekte e kasetave, shoqëruar me teknologjinë e përshtatshme të kultivimit mundëson formimin e një sistemi rrënjor të zhvilluar mirë dhe që shkëputet me lehtësi nga kaseta.

• Ujitja. Kerkesat më të mëdha të bimëve për ujë janë në fazën e mbirjes së farave. Për këtë arsye, menjëherë pas mbjelljes bëhet një ujitje sasi të mjaftueshme uji për të siguruar lagien e plotë të substratit. Pas këtij momenti, në asnjë rast nuk duhet të lejohet tharja e sipërfaqes së kompostos, deri në mbirjen e plotë të farave.

• Fidanë me cilësi të lartë mund të përftohen vetëm nëpërmjet ujitjeve korrekte. Nëse ujitja me dorë e fidanëve është praktike në sipërfaqe të kufizuara, prodhuesit e mëdhenj e kanë të domosdoshme të instalojnë sisteme të mekanizuara ujitje. Sistemi më efektiv i ujitjes është ai i lëvizshëm formë shiu, i cili lejon lëvizjen mekanike të sprucatorëve të ujitjes në çdo segment të fidanishtes. Në ndonjë rast mund të ndodhë që qelizat anësorë të tavave skajore të thahen më shpejt se sa ato të qendrës së blloqeve. Në këto raste janë të domosdoshme ujitjet plotësuese me dorë. Numri i ujitjeve është i kushtëzuar nga kushtet e motit dhe faza fenologjike e fidanëve. Ujitja duhet të jetë e tillë që të realizojë rrjedhje minimale të ujit nga modulet dhe humbje minimale të lëndëve ushqyese prej tyre.

Plehërimet e lëngshme. Rritja e fidanëve mund të kontrollohet nëpërmjet të administrimit të sasisë dhe raporteve midis elementëve bazë ushqyes. Në përgjithësi kompostot industriale që shfrytëzohen në prodhimin e fidanëve janë të pasuruara me elementë të ndryshëm ushqyes dhe mund të sigurojnë të ushqyerit normal të fidanëve për pjesën më të madhe të qëndrimit të tyre në kaseta. Gjithsesi, në situata të caktuara, mund të kërkohet të ndërhyhet me plehra të ndryshëm për të bërë korrigjimet e nevojshme. Vëllimi i vogël në të cilën shtrihet sistemi rrënjor dhe intensiteti i lartë i rritjes së fidanëve i bëjnë shpesh plehërimet të domosdoshme. Plehrat mund të shtohen nëpërmjet sistemit të ujitjes me anë të sistemeve të ndryshme të injektimit. Frekuenca e plehërimeve varet nga gjendja e bimëve, faza fenologjike dhe kushtet e motit. Elementi kryesor ushqyes që rregullon intensiteti i rritjes së fidanëve është azoti. Esenciale është që gjatë ndërhyrjeve për kontrolluar rritjen e fidanëve të përdoren doza të vogla, për të mos nxitur rritje vegjetative të tepruar, apo të pakontrolluar të fidanëve. Riplehrimi I pare fillon në fazën e gjetheve të vërteta dhe ate të përdoren plehrat e lëngët leht të tretshëm(Vuksal,Fertigal,Humusin diku ne doza 50 ml/10 l ujë në 100 m²,mvarsisht nga fazat fenologjike të fidanit),disa prej të cilëve kombinohen edhe me preparate për mbrojtjen e bimëve si dhe këto plehra mund të përdoren permes sistemit të ujitjes.Pra duhet të përdoren plehrat me përmbajtje të ulët të azotit dhe kaliumit ndërsa përmbajtje të lartë të fosforit.

Kontrolli i gjatësisë së fidanëve. Metoda e diferencave të temperaturave (DIF) është mënyra më e mirë për të kontrolluar lartësitë e fidanëve. DIF përllogaritet nga diferenca e temperaturës të ditës me temperaturën e natës. Një vlerë pozitive e DIF favorizon rritjen e përshpejtuar të bimëve, ndërkohë që një vlerë e mundshme negative, përkundrazi do të frenojë rritjen e bimëve. Temperaturat e larta në 3-4 orët e para pas lindjes së diellit, shkaktojnë tejzgjatje të fidanëve. Kjo mund të parandalohet duke mbajtur në orët e para të mëngjezit temperatura më të ulta se sa ato të natës, por jo më pak se 10 ˚C. Zakonisht vlera negative prej 4-5 ˚C të DIF, mundësojnë një kontroll të mirë të lartësisë së bimëve.

Regjimi i ujitjes është një tjetër mjet i fuqishëm për të kontrolluar rritjen e fidanëve. Frekuenca (shpeshtësia) e vogël e ujitjeve, duke i dhënë përparësi ujitjeve në orët e mëngjezit dhe kufizimit në maksimum të ujitjeve në orët më të nxehta të ditës, apo në ditët më ndricim të kufizuar ndikon pozitivisht në prodhimin e fidanëve me trup të shkurtër. Lëkundjet, apo përkuljet e lehta (disa herë në ditë) janë një tjetër mundësi e mirë për të prodhuar fidanë me kërcej të shkurtër dhe të trashë, pa dëmtuar kapacitetet e tyre prodhuese.

Mosha e fidanëve. Koha e qëndrimit të fidanëve në kasetë duhet të përcaktohet në varësi të madhësisë së moduleve, species dhe kohës së kultivimit. Sa më e gjatë të jetë koha e qëndrimit të fidanëve në kasetë, aq më shumë do të frenohet rritja nën dhe mbitokësore e fidanëve dhe aq më shumë do të zvogëlohet intensiteti i rritjes së tyre. Në mënyrë të vecantë, nëse koha e qëndrimit të fidanëve në kasetë do ta kalojë kohën e fazës së rritjes aktive të tyre, do të vështirësohet lidhja e tyre me tokën pas trapiantimit dhe do të zvogëlohet ndjeshëm prodhimi i pritshëm prej tyre. Vlerat orientuese të kohës së qëndrimit të fidanëve në kaseta, në varësi të species, numrit të fidanëve në kasetë dhe kohës së prodhimit paraqiten në tabelë.

Kalitja e fidanëve: nënkupton përgatitjen përfundimtare të fidanëve për mbjellje në vendin e përhershëm. Ajo nënkupton zvogëlimin e ritmit të rritjes, shtimin e lëndës së thatë dhe rritjen e qëndrueshmërisë së fidanit ndaj streseve të mundshme të mjedisit të ri ku do të zhvendoset fidani. Gjithsesi, është e rëndësishme të nënvizohet që kalitja duhet të bëhet me kujdes dhe vetëm në ditët e fundit të qëndrimit të tyre në vendin e prodhimit, për arsye se një kalitje e zgjatur dhe e tepruar do të influenconte negativisht si në shpejtësinë e lidhjes së fidanëve me tokën, ashtu edhe në prodhimin e ardhshëm të tij. Mënyrat kryesore të realizimit të kalitjes janë;

• Ujitja; zvogëlimi gradual i sasisë së ujit që përdoret për ujitje dhe i kohëzgjatjes së ujitjeve, reduktojnë intensitetin e rritjes së fidanëve. Megjithatë, në asnjë rast nuk duhet lejuar tharja e substratit deri në atë shkallë sa që të shkaktohet vyshkja e fidanëve.

• Temperatura; ulja e temperaturës deri në nivelin e temperaturës së mjedisit të kultivimit të bimëve mundëson aklimatizimin e plotë të fidanëve përpara daljes së tyre në vendin e përhershëm.

• Plehërimi; zvogëlimi, apo ndërprerja e plotë e plehrave azotike përpara procesit të kalitjes rrit përmbajtjen e lëndës së thatë në bimë. Plehërimi para mbjelljes. Pak para bartje për në fushë fidanët ujiten bollshëm me ujë me përmbajtje të lartë të plehrave fosforike dhe më pak azotike. Plehërime të tilla (starter) ndihmojnë shumë në lidhjen e shpejtë të fidanëve me tokën, për arsye se u sigurojnë fidanëve një rezervë elementësh ushqyes lehtësisht të asimilueshme për ditët e para pas trapiantimit (kjo është e domosdoshme në rastet e mbjelljeve të hershme, kur për shkak të temperaturave të ulta të tokës aktiviteti i sistemit rrënjor është shumë i kufizuar) dhe njëkohësisht nxit aktivizimin e shpejtë të sistemit rrënjor dhe lidhjen e tij me tokën në vendin e përhershëm.

Kontrolli i sëmundjeve dhe i dëmtuesve. Higjiena e plotë e kasetave dhe e substrati që përdoret për prodhimin e fidanëve është e domosdoshme. Sëmundjet që dimërojnë në tokë mund të përcillen nga një cikël prodhimi në tjetrin nëpërmjet kasetave të pa dezinfektuara. Kasetat plastike mund të dezinfektohen duke i zhytur në solucione formaline, ndërkohë që tavat prej polisteroli mund të përpunohen me fungicide me bazë të gjerë veprimi. Nëse nuk përdoren substrate industrial duhet bërë dezinfektimi I dherishtes si dhe mjeteve të punës 9me avull në temperature 80-120 ˚C ) ose edhe me metoda kimike (me fungiside-Cineb,Benlate VP-50,Ridomill,Previkur etj.). Pas mbirjes së fidaneve duhet vazhduar me masa preventive mbrojtëse me fungicide:Benlate(0.1%),Ridomill(0.2%)Previkur (0.15-0.25%),Aliet,Rubigan(0.02-0.03%),Ronilan(0.01-0.02%).

Mbrojtja ndaj insekteve bëhet me insecticide:Confidor,Mospilan,Actelik etj.

Trajtimet e fidanëve gjatë rritjes kushtëzohen nga natyra e problemeve që lindin gjatë rritjes së tyre.

Treguesit cilësorë të fidanëve perimorë. Për fidanët perimorë nuk ekzistojnë standarde të cilësisë së fidanëve. Megjithatë, ekziston një mirëkuptim i gjerë që fidanë perimorë cilësorë konsiderohen ata që plotësojnë kriteret që vijojnë;

• Janë të pastër nga sëmundjet dhe dëmtuesit.

• Kanë gjethe dhe kërcej me ngjyrë të gjelbër të errët dhe përmbajtje të lartë klorofile.

• Kanë sistem rrënjor të zhvilluar mirë, pa simptoma kalbëzimi, apo tapëzimi.

• Kanë kërcell të fuqishëm dhe të zhvilluar mirë.

• Kanë sipërfaqe gjethore të mjaftueshme.

• Zotërojnë aftësi për tu lidhur shpejt me tokën pas trapiantimit dhe kanë potenciale të larta për rritje të shpejtë pas rrënjëzimit.

Kjo pergjigje eshte derguar nga keshilltari per bujqesi i komunes se Kaçanikut. Ing.dip i bujqesise z.Zekeria Koxha